كه كتاب پسين بىكم و كاست و بىدگرگونى و دست‌كارى همان كتاب پيشين است ، چرا كه بىگمان پاره‌اى از دستورها و آيين‌هاى تورات را انجيل دگرگون كرده است ، چنان كه پاره‌اى از دستورها و وآيين‌هاى انجيل را قرآن . بلكه به اين معنى است كه دين پيشين بر هنگام خودش دينى راست و حق بوده است و هماهنگ با زمينه‌هاى ويژهء زمانى و مكانى خويش ، آداب و آيين‌هايى را پيش روى مردم مىنهاده است ، و چون زمان آنها به سر مىرسيده ، خداوند همان دين را دگرگونىهايى در آداب و آيين‌ها ، با روزگاران ديگر هماهنگ مىكرده است . « 1 » نكته‌اى كه اين سخن پيامبر ( ص ) نيز برمىآيد كه فرمود : « من انگيخته شدم [ يا خداوند مرا برانگيخت ] تا خوىهاى نيكو را به تمام و كمال رسانم » . « 2 » و از اينجاست كه حكمت خداوند متعال در رسالت پيامبران ، اقتضا مىكند كه هر پيامبرى ، مردم را به آمدن پيامبر پس از خويش نيز مژده دهد ، چنان كه تورات ، آمدن مسيح و محمد ( ص ) را مژده داده است و مسيح ( ع ) نيز آمدن محمد ( ص ) را : « و آنگاه كه عيسى پسر مريم گفت : اى بنى اسرائيل ! من فرستادهء خدا به سوى شما هستم ، توراتى را كه پيش روى من است ، تصديق مىكنم و من مژده‌آور پيامبرى هستم كه پس از من مىآيد و نامش احمد است » « 3 » - و مىدانيم كه احمد نام ديگر محمد ( ص ) است - و از اينجاست كه پيامبر ( ص ) فرمود : « سوگند به خدايى كه جان من در دست اوست ، هر كس از اين مردمان چه يهودى و چه نصرانى كه داستان مرا بشنود و به من ايمان نياورد ، به دوزخ مىرود » ؛ « 4 » نيز فرمود : « اگر امروز موسى و عيسى زنده مىبودند ، جز پيروى از من راهى نداشتند » ؛ « 5 » در گزارشى نيز آمده است كه پيامبر بر درگاه دبستان يهوديان مدينه ايستاد و فرمود : « اى گروه يهوديان ، اسلام آوريد كه سوگند به خداى يگانه شما مىدانيد كه من فرستادهء خدا به

--> ( 1 ) . بنگريد به : سورهء آل عمران ، آيهء 50 ؛ سورهء اعراف ، آيهء 157 ؛ محمد عبد الله دراز ، همان ، 185 - 186 . ( 2 ) . « انما يعثت لاتمم مكارم الاخلاق » يا « انّ اللّه بعثتى لاتمم مكارم الاخلاق » . ( 3 ) . « وَ إِذْ قالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ يا بَنِي إِسْرائِيلَ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْراةِ وَ مُبَشِّراً بِرَسُولٍ يَأْتِي مِنْ بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ » ( سورهء صف ، آيهء 6 ) . درباره مژده‌هاى تورات از آمدن محمد ( ص ) بنگريد به : سفر تثنيه ، 18 / 15 ، 18 ، 23 ؛ كتاب اشعياء ، 60 : 1 - 7 ، 42 : 10 - 12 ؛ كتاب حبقوق ، 3 : 3 - 4 ؛ و دربارهء مژذه‌هاى انجيل بنگريد به : انجيل متى ، 7 : 21 - 23 ، 15 : 8 - 9 ، 23 : 42 - 43 ؛ بنگريد به : ابراهيم خليل احمد ، محمد فى التوراة و الانجيل و القرآن ، قاهره ، 1983 م ، 33 - 95 ؛ بشرى زخارى ميخائيل ، محمد رسول اللّه ، هكذا بشرت به الاناجيل ، قاهره ، 1972 م ؛ ابن كثير ، السيرة النبوية ، 1 / 286 - 340 . ( 4 ) . صحيح مسلم ، 1 / 367 . ( 5 ) . مختصر تفسير ابن كثير ، 1 / 296 .